Kỳ bí núi thiêng Sa Mù - Kỳ (5) cuối: Khúc vĩ cầm ở Sa Mù

 Thời sự Phóng sự

dvnien copytừ https://tuoitre.vn/..., trang web này đăng ngày 03/12/2021 09:34

Kỳ bí núi thiêng Sa Mù - Kỳ cuối: Khúc vĩ cầm ở Sa Mù

PHẠM XUÂN DŨNG

TTO - Tôi đã có quá nhiều dịp qua lại núi rừng Sa Mù, Bắc Hướng Hóa (Quảng Trị), đặc biệt là bao lần dừng chân bên chợ biên viễn. Cứ nghĩ rằng nhiều chuyện ở đây mình đã rõ...

Bia tưởng niệm các liệt sĩ hy sinh trong thời bình ở Hướng Hóa - Ảnh: P.X.D.

Mỗi năm đến ngày thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam, trường đều tổ chức cho học sinh đến bia tưởng niệm các liệt sĩ, để giáo dục tinh thần gìn giữ biên cương Tổ quốc.

Thầy giáo Nguyễn Mai Trọng (hiệu trưởng Trường tiểu học Hướng Phùng)

Bia tưởng niệm những người ái quốc thầm lặng

Một buổi sáng tôi đang tác nghiệp ở xã Hướng Phùng, huyện Hướng Hóa, chợt một người dân đi ngang qua bất ngờ hỏi: "Chú quay phim cả buổi có biết tấm bia bên kia không?". Người đàn ông trung niên đưa tay chỉ dấu rồi đi. Tôi đến gần. 

Một tấm bia tưởng niệm các liệt sĩ nhưng là hy sinh giữa thời bình, trong hoàn cảnh không hề có tiếng súng giao tranh khi họ thực hiện một nhiệm vụ đặc biệt và có người không phải là bộ đội. Và câu chuyện bi tráng của thời bình đã được kể lại vào một ngày hè.

Vào năm 1978, theo hiệp định hoạch định biên giới hai nước Việt - Lào, bộ đội biên phòng được giao nhiệm vụ đi cắm mốc biên giới, trong đó có địa bàn tỉnh Bình Trị Thiên. Chiến tranh mới đi qua, bom mìn hậu chiến ngổn ngang, địa hình hiểm trở, thú dữ đe dọa, nhưng những người được giao nhiệm vụ quyết chẳng từ nan, vẫn thầm lặng thực hiện nhiệm vụ quan trọng, gian nan và nguy hiểm.

Đại tá Nguyễn Văn Lưu, nguyên chính ủy Bộ Chỉ huy biên phòng tỉnh Thừa Thiên Huế, kể một chứng nhân ngày ấy đã ghi lại chuyện này khá tỉ mỉ và xúc động. "Ngày 11-8-1978, nước sông suối lên cao chảy cuồn cuộn. 

Đồn biên phòng Sen Bụt (nay là đồn biên phòng Hướng Phùng) nhận được lệnh đưa đoàn khảo sát song phương của hai Chính phủ Việt và Lào đi thực địa khảo sát tình hình, cụ thể là phúc tra tọa độ mốc chuyển hướng đường biên giới trên đỉnh Tà Púc để kịp thời phục vụ hội đàm đánh giá kết quả phân đoạn biên giới thí điểm. Đồn trưởng Hồ Mương lấy tinh thần xung phong trong cán bộ, chiến sĩ. Sáu đoàn viên ưu tú được lựa chọn lên đường làm nhiệm vụ...".

Họ đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ của mình nhưng trên đường về gặp trời tối phải ngủ lại giữa rừng. Nửa đêm mưa to, xảy ra sạt lở, nước bất ngờ đổ xuống cuốn trôi cả lán.

Sáng ra khi hay tin dữ, đồng đội và người dân hối hả đi tìm các anh khắp rừng núi. Ba liệt sĩ được tìm thấy đó là thượng sĩ Hồ Văn Trường (chiến sĩ biên phòng), thượng sĩ Châu Văn Dung (nhân viên Tỉnh đội Bình Trị Thiên) và kỹ sư Lê Doãn Tường (Cục Đo đạc bản đồ nhà nước), còn đại úy Nguyễn Văn Tăng và đại úy Võ Cán đã không tìm thấy thi hài dù lực lượng cứu nạn đã làm hết sức mình.

Đại tá Nguyễn Văn Lưu nhớ lại: "Khi đưa thi hài các anh hy sinh ra ôtô, bà con các bản ở xã Hướng Phùng chạy theo cáng khóc nức nở. 

Ngày 15-8-1978 tại thị trấn Khe Sanh, huyện Hướng Hóa, lễ truy điệu và an táng các liệt sĩ hy sinh trong quá trình khảo sát, phân giới cắm mốc đường biên giới quốc gia đã được tổ chức trong niềm thương xót của mọi người". Những người già ở bản Cheng (Hướng Phùng) như già làng Hồ Văn Thai khi nhắc lại chuyện cũ đều không khỏi ngậm ngùi, thương tiếc.

Trung tá Nguyễn Khắc Huy, đồn trưởng đồn biên phòng Hướng Phùng, kể cho chúng tôi nghe gia đình con gái liệt sĩ Lê Doãn Tường đã từ Hà Nội vào đây thắp hương ở tấm bia tưởng niệm và thăm cán bộ, chiến sĩ biên phòng. Anh nói thêm đã có ý tưởng chuyển tấm bia sang hướng trông về biên giới để như một lời nhắc nhở về chủ quyền quốc gia là thiêng liêng và vĩnh cửu.

Trường Sa được đặt tên đường ở Trường tiểu học Hướng Phùng - Ảnh: P.X.D.

Trường Sa, Hoàng Sa sừng sững ở... biên cương

Không biết tự bao giờ trong hình dung quen thuộc của rất nhiều người thì hình ảnh trường học vùng biên thường hiện lên vẻ nghèo nàn, tạm bợ và lạc hậu. Nhưng đến Trường tiểu học Hướng Phùng chắc chắn mọi người phải thay đổi cách nhìn.

Khi bước chân vào khuôn viên trường, thế đất không bằng phẳng như ở dưới xuôi, nhưng một cán bộ công tác gần đó cũng phải ngỡ ngàng, miệng không ngớt xuýt xoa. Đập vào mắt mọi người là những bảng tên đường như đang ở phố. Mà toàn địa danh nhiều ý nghĩa như Cồn Cỏ, Trường Sa, Hoàng Sa...

Chưa hết ngạc nhiên đã thấy mô hình địa đạo Vịnh Mốc (Vĩnh Linh, Quảng Trị) hiện ra trước mắt, nhìn lên phía trên lại thấy ngôi nhà sàn của đồng bào dân tộc thiểu số vùng cao Quảng Trị ngay trong khuôn viên trường. Nghĩa là liên tục đi từ bất ngờ này đến bất ngờ khác, còn trường lớp nhìn vào đâu cũng thấy khang trang, vệ sinh và nề nếp. Vậy mà đây là trường biên giới, có đến 70% học sinh là con em đồng bào dân tộc thiểu số.

Tên đường ý nghĩa lịch sử, mô hình địa đạo, nhà sàn rồi tượng đài danh nhân Trần Hưng Đạo... không chỉ tô điểm cho nhà trường thêm phần sinh động, đa sắc mà còn thiết thực phục vụ học sinh: học mà chơi, chơi mà học. 

Thầy giáo Nguyễn Mai Trọng, hiệu trưởng Trường tiểu học Hướng Phùng, vừa đi vừa chia sẻ với chúng tôi. Thầy còn nói thêm: "Học sinh tiểu học lại gốc gác miền núi thích những gì trực quan, sinh động. Nói "chay" các em dễ chán mà lại khó vào. 

Từ khi về làm hiệu trưởng, tôi đã nỗ lực cùng cán bộ, giáo viên sáng tạo nên những mô hình này và thấy có hiệu quả". Khi hỏi chuyện, các em học sinh Nguyễn Trần Khánh Uyên, Ngô Thị Minh Thư đều nói mình thích thú, nhớ được nhiều hơn về các địa danh và di tích lịch sử. Còn em Hồ Thị Lam, dân tộc Vân Kiều, thì nói giản dị: "Em thấy thích thì em mau nhớ thôi".

Đi ngang một lớp học thấy sạch như lau bóng. Ai nấy sững sờ khi thấy nhà vệ sinh rất... vệ sinh hơn mức bình thường, tiếng nhạc còn vọng ra du dương. Các em học sinh sau khi vào nhà vệ sinh, ra rửa tay bằng xà phòng, động tác khá thuần thục chứng tỏ được làm quen từ lâu. Dáng vẻ của nhà vệ sinh như ở khách sạn, nhà hàng nào đó chứ không phải ở trường miền núi biên cương.

Cô giáo Hồ Thị Thanh Hiền giải thích với khách đây là cố gắng của trường nhằm tạo điều kiện bảo vệ sức khỏe cho các em, rèn luyện ý thức giữ gìn vệ sinh thân thể và lớp học. Chợt nhớ nhiều trường học dưới xuôi ám ảnh bởi nhà vệ sinh quá mất vệ sinh. Thấy chúng tôi lộ vẻ ngạc nhiên, thầy Trọng nói: 

"Thực ra các anh thấy vậy, chứ ngoài kinh phí nhà nước, trường chỉ thêm chừng 4 - 5 triệu đồng nâng cấp nhà vệ sinh. Kinh phí chúng tôi kêu gọi từ các nguồn khác chứ không nài ép phụ huynh, mà phụ huynh ở đây anh biết rồi đấy, phần lớn khó khăn lấy đâu ra tiền bạc. Khi thực hiện đôi khi thấy cũng vướng thủ tục đôi điều, nhưng mình thấy cái gì có lợi cho học sinh mà không trái quy định thì cứ mạnh dạn mà làm".

Thầy không nói gì thêm nhưng qua tìm hiểu tôi biết đây là trường nhiều năm đạt nhiều danh hiệu thi đua, thi học sinh giỏi cấp huyện, tỉnh vừa qua đều đạt giải cao, chưa kể đến những cuộc thi tin học, sáng tạo trẻ, hùng biện tiếng Anh, giao lưu tiếng Việt cho học sinh các dân tộc thiểu số. Trong đợt dịch vừa qua, để kích thích văn hóa đọc, trường đã tổ chức trao tặng sách đến cho các em để bồi dưỡng tri thức.

Khi chào tạm biệt, thầy Nguyễn Mai Trọng kể thêm: "Năm học 2020 - 2021, Trường tiểu học Hướng Phùng cho trồng và chăm sóc trong khuôn viên trường hai cây bàng vuông mà chiến sĩ đảo Cồn Cỏ đã tặng cho thầy trò. Đó cũng là cách để rừng luôn nhớ đến biển và biển nhớ đến rừng, biên cương nhớ về hải đảo".

Chia tay trường, chia tay đại ngàn hùng vĩ, tôi vẫn nghe như khúc vĩ cầm vọng lại trong tim mình, khúc vĩ cầm gieo niềm tin tương lai...

Kỳ bí núi thiêng Sa Mù - Kỳ 4: Phục sinh 'đất chết'

TTO - Trong chiến tranh, ở Quảng Trị, đặc biệt địa bàn miền núi chiến sự khốc liệt nhất, bị dioxin, chất độc da cam tàn phá nặng nề và hậu họa lâu dài. Không những con người mà đất đai, cây cỏ cũng gánh chịu di chứng.

PHẠM XUÂN DŨNG

 Thời sự Phóng sự

dvnien copy từ https://tuoitre.vn/..., trang web này đăng ngày 02/12/2021 12:45

Kỳ bí núi thiêng Sa Mù - Kỳ 4: Phục sinh 'đất chết'

PHẠM XUÂN DŨNG

TTO - Trong chiến tranh, ở Quảng Trị, đặc biệt địa bàn miền núi chiến sự khốc liệt nhất, bị dioxin, chất độc da cam tàn phá nặng nề và hậu họa lâu dài. Không những con người mà đất đai, cây cỏ cũng gánh chịu di chứng.

Nụ cười vui của người trồng cây trẩu ra trái trên "đất chết" - Ảnh: P.X.D.

Nhiều lần lên huyện Hướng Hóa, tôi chứng kiến không ít đồi núi xác xơ vì hậu quả chất độc hóa học.

Nơi chỉ trồng được ... "cây bêtông"

Bên cạnh những cánh rừng nguyên sinh xanh tốt là những rừng trọc, đồi trọc như hấp hối phơi mình dưới nắng hè trông rất thảm thương. Hầu như không có một loại cây nào có thể trụ lại ở đây, trừ cỏ lau và tranh nhưng cũng mọc lơ thơ, cằn cỗi.

Nhiều quả đồi bà con dân tộc thiểu số chỉ dùng để chăn thả trâu bò. Nhớ hôm ở xã Hướng Linh, nhìn dấu vết của công ty trồng cây cà phê đã bỏ của chạy lấy người, một người đồng hành đã thốt lên nửa đùa nửa thật: "Đất này may ra chỉ trồng được... cây bêtông". Câu nói vui nhưng không phải để cười. 

Mà đúng vậy, còn sót lại nhiều cột bêtông làm hàng rào, sau khi nhiều doanh nghiệp đã đến nơi đây rồi phải bỏ chạy vì không thể trụ lại trên "đất chết".

Hồi ấy, một già làng vừa lắc đầu vừa nói một cách buồn bã: "Không thể trồng được cây gì cả con ơi. Đất này bị phun chất độc hóa học nên chết rồi". Đồng bào miền núi gắn bó, thông thuộc núi rừng mà còn nói thế thì coi như bó tay.

Nhưng chẳng lẽ trọng bệnh của núi rừng là vô phương cứu chữa?

Cuộc thử thách phục sinh

Vậy mà đã có những con người tính chuyện bẻ nạng chống trời, làm chuyện mà bao người cho là không tưởng. 

Gặng hỏi nhiều lần, anh Nguyễn Tân Hiếu, cán bộ Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa, mới kể: "Người khởi xướng phục hồi cho những diện tích bị nhiễm chất độc hóa học là anh Hà Văn Hoan, khi ấy là phó giám đốc khu bảo tồn. Một lần anh ấy đi tham quan ở Thái Lan. 

Nhìn những mô hình phục hồi của bạn, tất nhiên không bị nhiễm chất độc hóa học nặng nề như ở nước mình, anh nảy sinh ý định: liệu mình có thể làm được không? Tất nhiên lúc đó chỉ mới là ý tưởng". Tôi được biết anh Nguyễn Tân Hiếu là cộng sự đắc lực nhất trong dự án của kỹ sư Hà Văn Hoan từ khi bắt đầu khởi sự.

Tìm gặp vào lúc rảnh rỗi hiếm hoi, anh Hoan tâm sự: "Thực ra vì quá tâm huyết với chuyện phục hồi rừng nên tôi mới có ý tưởng như vậy, còn chuyện kết quả thế nào, không ai dám nói trước. Bởi hầu như chưa hề có tiền lệ trong chuyện này, càng chưa có những đúc kết khoa học, những kinh nghiệm mà mình có thể học hỏi. 

Nghĩa là gần như tất cả bắt đầu từ con số không. Nhưng vì tâm huyết nên chúng tôi đã quyết là làm. Chuyện từ 5 năm trước".

Khu vực thí điểm chính là đồi tranh mà bà con dân tộc Vân Kiều chăn thả trâu bò hơn 40 năm nay. Nếu trồng cây thì không được chăn nuôi đại gia súc thả rông. Nghe vậy, bà con rần rần phản đối.

Anh Hoan thì nhớ lại: "Nghe bà con phản ứng, mình cũng lo, việc mới bắt đầu đã gặp trở ngại. Nhưng mình cũng tin là có thể thuyết phục được bà con. Chúng tôi lập tức về các bản tổ chức họp dân. 

Tôi giải thích cho bà con, cán bộ bảo tồn làm việc này trước mắt cũng như lâu dài cũng vì bà con ở đây, nếu thành công thì bà con càng có cơ hội xóa đói giảm nghèo. Rừng được phục hồi, giàu lên thì bà con cũng hưởng lợi. 

Trước mắt, chúng tôi tìm nguồn hỗ trợ gạo, kinh phí để bà con cùng tham gia trồng cây phục hồi với cán bộ bảo tồn, vừa bảo vệ tốt khu vực này. Mình nói chân tình, phân tích lợi hại, thiệt hơn, và bà con nghe ra, vui vẻ đồng thuận.

Đồng bào miền núi là vậy, khi họ đã hiểu, đã tin thì mình mới thành công. Kể cả việc bảo vệ rừng, chúng tôi không có lực lượng kiểm lâm chuyên trách trong khu bảo tồn, chủ yếu nhờ tai mắt bà con, thành viên các tổ bảo vệ rừng mà vẫn phát huy hiệu quả".

Đất của họ thử nghiệm chính là ở tiểu khu 667A thuộc xã Hướng Linh (huyện Hướng Hóa), khu vực "chỉ trồng được cây bêtông" như có người đã nói. Ngoài bị nhiễm chất độc dioxin thì đây là địa hình có độ dốc khá lớn, thường có nắng gắt, là "túi gió" Lào...

Dẫn chúng tôi đến đây, đứng giữa đồi cao, anh Hiếu thuyết minh: "Lúc đầu, qua khảo sát thực tế, chúng tôi quyết định trồng các loại cây bản địa như lim xanh, nhội, lát hoa, muồng đen, sau sau, rồi trẩu nữa... 

Lý do là vì những loại cây này phù hợp với đặc điểm thổ nhưỡng, địa hình, độ dốc, độ ẩm, lượng mưa, gió cụ thể ở đây. Mặt khác, việc trồng những loại cây này nhằm làm đa dạng, phong phú về tố thành loại cây, với mục đích nâng cao chất lượng gỗ trong lâm phần, tăng độ che phủ của rừng, hạn chế xói mòn. 

Riêng cây trẩu khi có trái sẽ giúp bà con có thêm thu nhập, cải thiện đời sống. Chúng tôi tiến hành trồng từ năm 2015 trên diện tích 7ha".

Nhưng thử thách nghiệt ngã cũng mới chỉ bắt đầu.

Dù được chăm bẵm, ngay năm đầu cây đã chết đến 50%. Vậy là phải trồng giặm, rồi chăm sóc, làm cỏ, bảo vệ, theo dõi liên tục để "thuốc thang cho con bệnh" kịp thời. Các cán bộ khu bảo tồn kiên trì, vừa làm vừa rút tỉa kinh nghiệm suốt gần 5 năm như thế. Khó có thể nói hết những gian nan mà họ đã trải qua.

Vườn cây thuốc và một số loại cây gỗ quý hiếm - Ảnh: P.X.D.

Màu xanh trở lại

Hôm đầu tháng vừa rồi, anh Hiếu cùng anh em dân bản trong tổ bảo vệ rừng do khu bảo tồn thành lập nhiều năm nay đã đứng dưới cây trẩu, một loại cây trồng xen canh ở khu vực phục hồi rừng, bắt đầu cho quả đầu mùa. Đó là hình ảnh bình thường ở rất nhiều nơi khác nhưng ở đây là một kỳ công vượt quá sức người.

Anh Hà Văn Hoan, giám đốc Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa, cho hay: "Khi thử nghiệm mô hình này, chúng tôi đã được tổ chức Trung tâm Bảo tồn thiên nhiên Việt hỗ trợ. 

Sau khi thành công, nhiều nhà đầu tư nước ngoài thông qua tổ chức này đã cấp kinh phí cho chúng tôi mở rộng diện tích phục hồi, trước là các nhà đầu tư ở Nhật, nay là nhà đầu tư ở Đức. Quy mô bây giờ không còn là vài hecta như trước đây mà mở rộng 112ha, không chỉ ở xã Hướng Linh mà còn ở xã Hướng Lập".

Tôi hiểu để thuyết phục những nhà đầu tư khó tính ở nước ngoài thật không phải dễ nhưng thực tế đã có tiếng nói quyết định. 

Lại nhớ ông Hồ Vi ở thôn Hoong Mới, xã Hướng Linh, vui vẻ nói cười: "Giờ thì mình và bà con đã tin là trồng được cây ở trên đồi bị chất độc hóa học ngày trước. Khó vậy mà cũng làm được là quá giỏi! Phục hồi được rừng thì bà con cũng được có thêm công ăn việc làm và thu nhập ổn định".

Khi chia tay, anh Hà Văn Hoan nói từ tốn: "Biết anh quan tâm nhiều đến sâm Ngọc Linh, một cây dược liệu quý trồng trên đỉnh Sa Mù. Vì đây đúng cũng là chuyện lạ, rất mới ở Quảng Trị. Thử nghiệm đã có tín hiệu ban đầu, dù còn gặp không ít khó khăn. 

Khi kết quả chắc chắn mới công bố rộng rãi. Nếu thành công sẽ giúp bà con vùng cao thực sự đổi đời nhờ loại cây này".

Vậy là thêm nhiều hy vọng cho đại ngàn ...

Hy vọng sâm Ngọc Linh

Vườn thuốc trên đỉnh Sa Mù chủ yếu là cây sâm Ngọc Linh đang được trồng thử nghiệm. Ngoài ra còn có các loại cây như sa nhân, đẳng sâm... cũng có mặt ở khu vực này. Diện tích cây sa nhân là 0,8ha, đẳng sâm trồng 500 cây, ba kích tím 150 cây.

Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa cũng đã xây dựng vườn ươm cây bản địa ở lưng đèo Sa Mù với 9.000 cây. Những mô hình bước đầu có triển vọng.

**********

Một tấm bia tưởng niệm các liệt sĩ hy sinh giữa thời bình, trong hoàn cảnh không hề có tiếng súng giao tranh khi họ thực hiện một nhiệm vụ đặc biệt...

>> Kỳ cuối: Khúc vĩ cầm ở Sa Mù

Kỳ bí núi thiêng Sa Mù - Kỳ 3: Vào hang động kỳ diệu

TTO - Nai nịt gọn gàng trong tư thế người leo núi, chúng tôi có mặt ở đoạn ranh giới hai xã Hướng Việt và Hướng Lập (huyện Hướng Hóa, Quảng Trị) từ sáng sớm để khám phá hang động, thác ghềnh tuyệt đẹp vùng đại ngàn kỳ bí này.

PHẠM XUÂN DŨNG

 Thời sự Phóng sự

dvnien copy từ https://tuoitre.vn/..., trang web này đăng ngày 01/12/2021 13:02

Kỳ bí núi thiêng Sa Mù - Kỳ 3: Vào hang động kỳ diệu

PHẠM XUÂN DŨNG

TTO - Nai nịt gọn gàng trong tư thế người leo núi, chúng tôi có mặt ở đoạn ranh giới hai xã Hướng Việt và Hướng Lập (huyện Hướng Hóa, Quảng Trị) từ sáng sớm để khám phá hang động, thác ghềnh tuyệt đẹp vùng đại ngàn kỳ bí này.

Trải nghiệm kỳ thú ở thác Tà Puồng hùng vĩ - Ảnh: P.X.D.

Mải mê ở động Brai

Anh Hồ Văn Thông, người dân tộc Vân Kiều bản địa, vui vẻ dẫn chúng tôi leo núi. Từ đường Hồ Chí Minh vào đến động Brai chừng gần một cây số. Anh Thông vừa đi vừa nói chuyện: "Từ khi hang này được phát hiện thì vào mùa hè nhiều người lên đây lắm. 

Họ muốn khám phá mà, ai nghe thấy lạ cũng muốn biết cả. Mà động này cũng tiện đường nữa nên họ càng muốn đi. Tây họ cũng thích lắm". Cả nhóm người tay cầm đèn pin, lưng đeo dao đi rừng lần lượt đi lên núi.

Cửa hang hiện ra trước mắt, nằm lưng chừng núi. Anh Thông nhắc mọi người cẩn thận rồi khom mình vào hang. Hang đá vôi, địa hình Karst, đặc trưng phổ biến ở miền núi của nhiều tỉnh miền Trung. 

Chỉ vài bước đã thấy trước mắt tối sầm, như màn đêm đen đặc vây bọc xung quanh. Ánh đèn pin chiếu lên trần hang, nhiều dáng hình thạch nhũ phô bày lạ kỳ và đột ngột như một cuộc chơi trốn tìm lạ lẫm của thiên nhiên, càng kích thích trí tưởng tượng và tò mò của lữ khách.

Ai đó reo lên: "Nhìn kìa, ai đã thấy bọt thạch nhũ rơi bao giờ chưa?". Nghe vậy, mọi người đều háo hức nhìn theo hướng đèn. 

Đúng là những giọt thạch nhũ trắng phau như bọt sóng rơi từ trần hang nối tiếp nhau xuống nền đất. Đèn flash lóe sáng liên tục, những khoảnh khắc được ghi lại không dễ có trong đời.

Lại tiếp tục lần mò di chuyển theo những góc khuất, những bước ngoặt bất ngờ trong hành trình khám phá. Lại có tiếng một lữ khách: "Ôi, có cả đạn nữa đây, toàn đạn chưa bắn. Vậy là thế nào?". 

Tôi soi đèn, những viên đạn súng trường của bộ đội. Hồ Văn Thông ra hiệu cả nhóm dừng lại rồi ôn tồn giải thích: "Trong kháng chiến, có một đơn vị đóng quân ở đây. Mới đây, có một cựu binh người Thanh Hóa đã bảy mươi tuổi vào hang thăm lại. Ông rất mệt, hình như bị tim mạch thì phải, vừa đi vừa thở. Tôi rất lo cho sức khỏe của ông. Nhưng ông vẫn dứt khoát đi vào hang bằng được, cuối cùng may là không có chuyện gì xảy ra".

Đi tiếp thêm một đoạn thì phải dừng, anh Thông cho biết không thể vào thêm vì lối đi hẹp, tối đặc và sợ rơi xuống hố sâu, thậm chí vực sâu thì rất nguy hiểm, không thể liều lĩnh. 

Vậy là vẫn còn nhiều bí ẩn chưa được khám phá với những ai thích phiêu lưu mạo hiểm. Cả nhóm quay ra, đến gần cửa hang thì gặp một đoàn người cả nam lẫn nữ từ thành phố Đông Hà lên, ai nấy háo hức. Chúng tôi chào nhau vui vẻ.

Ra khỏi cửa hang trời vừa trưa đúng ngọ.

Động mới không tên với dòng sông và bãi cát vàng tuyệt đẹp - Ảnh: P.X.D.

Lạc bước hang lạ không tên

Mặc dù thấm mệt vì suốt mấy ngày rong ruổi khắp núi rừng Bắc Hướng Hóa nhưng khi nghe thông tin mới, chúng tôi bật dậy. Một người dân bản địa cho hay một tin sốt dẻo: "Có một hang chưa ai biết cũng ở không xa hang này". 

Tôi hỏi, anh Thông lắc đầu, một người như anh, biệt danh là Thông Brai (FB của anh cũng vậy) mà cũng bó tay thì chiếc hang kia quả là điều bí ẩn hầu như chưa ai khám phá. Lúc này không tìm cách đi tới đó thì còn chờ lúc nào nữa. 

Cũng may, nhờ dân bản địa nên tìm được một người có tên là Hồ Quý cũng người Vân Kiều dẫn đường. Anh Quý nói: "Hang này mình tôi biết, dân bản tôi cũng không ai biết cả".

Sau bữa trưa, chúng tôi khẩn trương lên đường, lần này theo chân anh Quý. Đúng là hang này khuất nẻo, khó tìm thấy hơn. Hang này thạch nhũ cũng nhiều hình nhiều vẻ, có hình như rèm che, có hình như sân khấu, lại có hình trông như dáng vẻ con người, hết bất ngờ này đến bất ngờ khác với những trải nghiệm thú vị. 

Thật kỳ diệu, đây là động nước, khác động khô Brai. Dưới chân là một dòng sông quanh co uốn lượn, có đoạn chỉ hơn hai mét, có đoạn rộng gấp đôi. Trên bờ chỉ toàn cát với cát, không gì ngoài cát. Lại lội bì bõm theo dòng sông trong hang động bí hiểm này.

Càng vào sâu, đường hẹp và thấp xuống, lại càng khó đi. Rồi cũng phải đến lúc không thể và không dám đi nữa. Đó là khi anh Quý nói: "Thôi, dừng ngang đây, không thể đi nữa. Vào sâu hơn nguy hiểm. Không biết cái gì trong đó". Anh Quý nói thêm: "Động này tôi mới phát hiện, hầu như chưa ai biết. Mấy anh là đoàn đầu tiên tôi dẫn vào đây. Mới phát hiện nên động cũng chưa được đặt tên". Một người xướng lên: "Hay ta đặt tên là động Tà Puồng?". Ý kiến được mọi người tán thưởng.

Nhưng chưa phải đã hết, anh Quý còn đưa tay tiết lộ: "Đây là một cửa hang khác của hang mới này, dịp khác sẽ vào". Đúng là không thể nào biết hết bí ẩn của đại ngàn linh thiêng.

Lúc ra ngoài, anh Quý lần theo dòng chảy và giải thích: "Con sông đó chảy quanh co như vậy nhưng rồi từ hang nó cũng đổ ra thác Tà Puồng". 

Tôi nhìn ra không xa trước mắt mình, nơi dòng Sê Băng Hiên, con sông chảy ngược, không từ tây sang đông mà ngược lại, chảy từ Việt sang Lào. Cũng là chuyện lạ núi rừng.

Chiều xuống, chúng tôi lần lượt đi xuống ba ngọn thác Tà Puồng. Đường đi không quá xa nhưng phải nói khá vất vả, nhất là với những người già, trẻ em và phụ nữ. Nhưng cảnh tượng thơ mộng và hùng vĩ ở các thác nước rất hấp dẫn du khách. 

Đang nóng trong người nhưng dầm mình xuống sẽ thấy lạnh mát cả người, lạnh đến mức chỉ tắm một vài phút rồi phải lên bờ, vì nước lạnh gần như nước đá. Cảnh thác nước, núi non hùng vĩ như đền bù những mệt nhọc mà con người đã trải qua.

Khi chia tay, Thông Brai ao ước: "Nếu được Nhà nước quan tâm hoặc các doanh nghiệp đầu tư thì bà con dân bản sẽ có thêm thu nhập, đỡ khó khăn, vất vả hơn". Tôi hiểu cái bụng của Hồ Văn Thông cũng là cái bụng của bà con dân tộc thiểu số ở rất nhiều bản làng vùng Bắc Hướng Hóa (Quảng Trị).

Dọc đường về đến đỉnh Sa Mù, gần cơ quan khu bảo tồn, chúng tôi vẫn thấy 10 nhà trại vừa tham dự hội trại Sa Mù. 

Bà con dân bản trong vùng đã hưởng ứng lời kêu gọi của khu bảo tồn, kỳ công dựng nên những nhà trại này vững chắc như nhà ở của mình, vừa tham gia hội trại trước mắt, còn lâu dài để cho du khách vãng lai qua đường có chỗ nghỉ chân, thậm chí ngủ lại qua đêm giữa núi rừng.

Đó là tấm lòng thơm thảo của đại ngàn linh thiêng???.

Khu bảo tồn thiên nhiên (BTTN) Bắc Hướng Hóa được thành lập theo quyết định số 479/QĐ-UBND tỉnh Quảng Trị. Khu BTTN này có diện tích khoảng 25.000ha rừng và đất rừng, thuộc địa bàn của 5 xã: Hướng Lập, Hướng Việt, Hướng Phùng, Hướng Sơn và Hướng Linh, thuộc huyện Hướng Hóa.

Nhiệm vụ của Khu BTTN Bắc Hướng Hóa là bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và đa dạng sinh học, bao gồm quần thể các động, thực vật quý hiếm như: gà lôi lam mào trắng, voọc Hà Tĩnh, sao la, mang lớn, thỏ vằn... và đinh tùng, lan hài, trầm hương...

Trong đó, có nhiều loài động, thực vật đang bị đe dọa diệt chủng. Ngoài ra, Khu BTTN Bắc Hướng Hóa còn thực hiện nhiệm vụ duy trì giá trị dịch vụ sinh thái và chức năng rừng phòng hộ đầu nguồn cho các con sông Bến Hải, Rào Quán, sông Hiếu và sông Sê Băng Hiên, giữ nguồn nước cho lưu vực hồ Rào Quán của công trình thủy lợi, thủy điện Quảng Trị.

Theo kết quả tính toán độ che phủ rừng tự nhiên trong khu bảo tồn lên tới 83,5%. Về đa dạng sinh học, các kết quả khảo sát bước đầu của Tổ chức BirdLife quốc tế - chương trình Việt Nam cho biết đây là điểm nóng về đa dạng sinh học mang tầm vóc quốc gia và quốc tế.

(Nguồn: Tài liệu Khu BTTN Bắc Hướng Hóa)

"Đất này bị nhiễm chất độc dioxin nặng lắm, chỉ trồng được cây... bêtông thôi". Nhưng màu xanh đã được khôi phục như phép mầu có thật.

Kỳ tới: “Đất chết” hồi sinh

Kỳ bí núi thiêng Sa Mù - Kỳ 2: Sa Mù mê hoặc

TTO - Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa (Quảng Trị) mà Sa Mù là một điểm nhấn có những nét độc đáo với nhiều giá trị như là ân tứ của thiên nhiên ban tặng con người ở ngay chảo lửa gió Lào.

PHẠM XUÂN DŨNG

 Thời sự Phóng sự

dvnien copy từ https://tuoitre.vn/..., trang web này đăng ngày 30/11/2021 09:04

Kỳ bí núi thiêng Sa Mù - Kỳ 2: Sa Mù mê hoặc

PHẠM XUÂN DŨNG

TTO - Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa (Quảng Trị) mà Sa Mù là một điểm nhấn có những nét độc đáo với nhiều giá trị như là ân tứ của thiên nhiên ban tặng con người ở ngay chảo lửa gió Lào.

Con hổ quý làm tiêu bản ở Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa - Ảnh: P.X.D.

Nơi một ngày có xuân, hạ, thu, đông

Từng qua lại vùng Bắc Hướng Hóa, quanh co với đèo Sa Mù không chỉ một lần, nhưng tôi cũng chỉ nghĩ đây là con đèo ngoạn mục, còn núi rừng chắc cũng như nhiều nơi khác. Nhưng một hôm khi nghe nhận xét này, một anh bạn cười và nói với giọng bí hiểm: "Ông nên lên nơi ấy nhiều chuyến, nhưng không phải theo kiểu cưỡi ngựa xem hoa, rồi sẽ hiểu".

Tôi nghe vậy, vài hôm sau xách balô lên đường, đến nay đã nhiều chuyến lăn lóc, lặn lội với núi rừng Bắc Hướng Hóa. Đúng là khi thâm nhập mới vỡ vạc nhiều điều lý thú.

Còn nhớ lần đầu gặp, cán bộ Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa hỏi tôi: "Đây có mấy điều không nơi nào có được, anh nói thử xem". Tôi chỉ nói được một điều là có đường nhựa (đường Hồ Chí Minh) chạy ngang khu bảo tồn với độ dài hơn 50 cây số nên mọi người thuận tiện khi tham quan du lịch, còn những điều khác, tôi chịu. 

Anh Nguyễn Tân Hiếu, một cán bộ khá trẻ nhưng am hiểu công việc, giảng giải: "Đây là khu bảo tồn duy nhất có cả Đông và Tây dãy Trường Sơn cùng có mặt, trong lúc các nơi khác chỉ có Đông Trường Sơn nên hệ động, thực vật phong phú. Thứ nữa, đây cũng là khu bảo tồn duy nhất không có lực lượng kiểm lâm tham gia trực tiếp bảo vệ rừng".

Tôi ngạc nhiên và cảm thấy hứng thú thực sự khi đứng trên đỉnh Sa Mù cao tương đương Đà Lạt (1,550m) và sương mù bay là là trước mặt, có khi ngay dưới chân mình đúng như tên gọi con đèo mà một ngày có thể đủ cả bốn mùa. Sau khi đi bộ chán chê, tôi chạy xe máy chở theo anh bạn đồng nghiệp phượt theo đèo Sa Mù. Cảm giác trải nghiệm thú vị dọc theo con đèo 20 cây số, dài như đèo Hải Vân đệ nhất kỳ quan.

Những vách núi Sa Mù dựng đứng như thách thức con người, những thác nước tưởng chừng như từ trên trời rơi xuống và những vực sâu hun hút, những bản làng lúc ẩn lúc hiện trong màn sương khi mỏng khi dày giữa đại ngàn điệp trùng và hùng vĩ. Thỉnh thoảng lại gặp những đoàn thanh niên dưới phố du lịch "bụi", rồi cả những ông Tây bà đầm còn khá trẻ cũng đi xe máy dừng lại bên đường ngắm cảnh và chụp ảnh.

Nhưng đến khu bảo tồn nào chỉ có thế...

Gỗ quý và hổ quý

Thú thật, tôi không ngờ mình tận mắt được nhìn thấy loại cây này.

Đọc các truyện xưa, có những câu chuyện vua chúa bị đầu độc. Tôi nghe nói đề phòng đầu độc, các ngự y trong triều đã nghiên cứu và tìm ra đặc tính của cây gỗ kim giao, dùng nó làm đũa cho các bậc quân vương. Nếu trong thức ăn có độc, lập tức đũa sẽ đổi màu. Đó là những chuyện mang bóng dáng cổ tích mà mấy ai nghĩ sẽ gặp giữa đời thường một cách bất ngờ.

Sau những lần leo núi, một hôm cán bộ bảo tồn dẫn chúng tôi tham quan phòng trưng bày tiêu bản. Trước mắt tôi mấy chữ ngay ngắn: "Kim giao núi đất". Tôi hỏi ngay: "Đây có phải loại cây làm đũa để vua chúa phòng có kẻ đầu độc". Anh Nguyễn Tân Hiếu điềm đạm gật đầu, tay đưa vật mẫu lên để chúng tôi nhìn cho rõ. Chuyện xa xôi nơi cung vàng điện ngọc từ thời não thời nao bỗng gần gũi hiện về trước mắt. Chuyện từ cây gỗ kim giao nghe như huyền thoại.

Chưa hết! Tôi nhìn thấy một con hổ to tướng được trưng bày có tên là "Hổ Đông Dương" cũng là loại quý hiếm có thể đưa vào sách đỏ. Tôi thắc mắc nhưng sao nó lại có mặt nơi đây với hình thù như khi đang sống mà lẽ ra kẻ nào săn bắt nó chắc chắn phải lãnh án tù. Biết được thắc mắc của tôi, ông Hà Văn Hoan, giám đốc Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa, nói: "Chuyện hơi dài, lúc nào rảnh tôi sẽ kể anh nghe".

Tối hôm đó, bên chén rượu tâm tình, anh Hoan bắt đầu kể: "Dù không phải là người trong ngành nhưng chắc anh cũng biết hổ Đông Dương là loại thú quý hiếm đến mức nào, ai dám đụng đến nó? Và như vậy thì lấy đâu ra tiêu bản để chúng tôi trưng bày không phải là như thật, mà đúng là hổ thật 100%. Anh thấy khó hiểu phải không?".

Tôi gật đầu và anh Hoan kể tiếp: "Con hổ này là tang vật của một vụ án săn bắt thú rừng từng gây kinh động dư luận nhiều năm về trước. Một cơ quan cấp sở lúc đó cũng đã đề nghị cơ quan chức năng giao con hổ cho họ. Thấy vậy, đơn vị tôi báo cáo với ngành xin đưa con hổ về đây làm tiêu bản. Lúc nó sống thì không nói làm gì, đó là tài sản vô giá của núi rừng, nhưng nay nó chết cũng phải quay lại núi rừng bằng cách làm tiêu bản cũng là phục vụ nghiên cứu khoa học. Thuyết phục được ngành chức năng cũng không phải chuyện đơn giản, nhưng may mắn thành công, vì họ hiểu và thông cảm việc mình đề xuất.

Nhờ vậy, tang vật không tiêu biến hoặc dùng vào việc không thích hợp. Con hổ về lại với núi rừng một cách hữu ích theo cách làm của đơn vị bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa".

Rừng xanh hoang sơ ở Sa Mù - Bắc Hướng Hóa - Ảnh: P.X.D.

"Gánh" hoa Đà Lạt về Sa Mù

Chừng một năm nay rộ lên chuyện trồng hoa ly và nhiều loài hoa khác vốn mang thương hiệu Đà Lạt trên đỉnh Sa Mù. Đây là sự lạ chưa từng có không chỉ ở núi rừng Hướng Hóa. Dẫu rằng khí hậu có nhiều nét tương đồng nhưng trồng các loại hoa ôn đới cũng là điều quá mới mẻ. Đây là sản phẩm đang trong quá trình thử nghiệm của Sở Khoa học và công nghệ Quảng Trị ở vùng đất thường được mệnh danh là "chảo lửa" của nắng gắt và gió Lào khô nóng.

Vừa rồi hỏi chuyện, anh Trương Minh Hậu - cán bộ khu bảo tồn - xuýt xoa: "Ôi, năm ngoái "cháy" hàng luôn, mấy đứa em ở gần nhưng chủ quan nên cũng không mua được hoa ly Sa Mù".

Chúng tôi sang khu vườn ươm để tận mắt chứng kiến sự lạ.

Một khu nhà kính mở ra trước mắt. Dù đang mùa nắng hạn nhưng chứng kiến hoa ở đây, người xem không khỏi sững sờ. Đúng là kỳ hoa dị thảo ở nơi "túi gió" Lào. Kỹ sư trẻ Lê Ngọc Trí giới thiệu đôi điều cơ bản. Hoa trồng ở đây không chỉ là ly, tulip, lan hồ điệp... mà còn nhiều loại hoa sang trọng khác. Mọi chuyện đang diễn ra suôn sẻ sau những tháng ngày tìm kiếm và trăn trở.

Anh Trí nói thêm, cần hỏi gì thì chờ anh Nguyễn Trường Học, cán bộ phụ trách kỹ thuật ở đây, một người say mê công việc mà chính anh em cán bộ khu bảo tồn cũng không tiếc lời khen ngợi. Tôi nhìn vào khu tập thể giữa đồi gió hú, ngạc nhiên thấy hai đứa trẻ và một người phụ nữ. Hỏi ra mới biết đó là vợ con anh Học. Mẹ của hai cháu cho biết anh Học đã đưa con lên đây để học ở trường miền núi Hướng Phùng, nơi cách trạm 12 cây số đường đèo Sa Mù. Tôi càng hiểu hơn khi những người gắn bó với công việc đưa cả gia đình lên đây thì tương lai vùng núi này càng rộng mở.

Nhớ lại giám đốc Sở Khoa học và công nghệ Quảng Trị Trần Ngọc Lân chia sẻ với báo chí việc thử nghiệm thành công trồng hoa ôn đới ở đây sẽ rộng mở cánh cửa du lịch sinh thái hấp dẫn và tạo cơ hội tăng thu nhập cho nông dân trồng hoa thương phẩm.

Khi lên lại Sa Mù, chúng tôi nghe anh Nguyễn Khai, một người lái xe, kể và khoe clip quay bốn con voọc chà vá Hà Tĩnh, một loài đặc hữu của Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa lại xuất hiện nô đùa ngay bên đường Hồ Chí Minh đoạn gần giáp Lệ Thủy (Quảng Bình). Biết được tin này, ngay lập tức những tay săn ảnh miền xuôi đã khăn gói lên đường để mai phục chụp cho được loài thú quý hiếm bậc nhất này, thường ẩn mình nơi thâm sơn cùng cốc.

----------------------

Hang động đẹp như cảnh thần tiên, nhưng chúng tôi lại nhìn thấy những viên đạn, cả đạn chưa bắn. Chuyện lạ mà không khó hiểu.

Kỳ tới: Vào hang động thần tiên

Kỳ bí núi thiêng Sa Mù - Kỳ 1: Tìm khói sương huyền thoại

TTO- Đại ngàn bắc Hướng Hóa, Quảng Trị, xưa nay chất chứa nhiều huyền thoại và sự thật.

PHẠM XUÂN DŨNG